Chiny kontrolują dane z samochodów. Europa jest bezbronna

Paulina Uznańska z Ośrodka Studiów Wschodnich w raporcie "Smartfony na kołach" zwraca uwagę, że "inteligentne" pojazdy (Intelligent & Connected Vehicles; ICV) generują dane o charakterze znacznie wykraczającym poza standardowe informacje użytkownika - obejmujące m.in. przestrzeń publiczną, infrastrukturę oraz otoczenie pojazdu - co nadaje im szczególne znaczenie z punktu widzenia bezpieczeństwa.

Z perspektywy kierowcy zbieranie danych zwykle kojarzy się z wygodą - lepszą nawigacją, systemami wspomagania jazdy, aktualizacjami over-the-air czy integracją z telefonem. W praktyce oznacza to jednak również gromadzenie szczegółowych informacji o trasach przejazdów, lokalizacji, czasie podróży, a czasem także nagrań obrazu i dźwięku.

Raport OSW podkreśla, że dane te mogą obejmować informacje o infrastrukturze krytycznej, obiektach strategicznych oraz wzorcach przemieszczania się mieszkańców miast. Same w sobie nie muszą być nadużywane, ale ich skala i precyzja sprawiają, że stają się zasobem wrażliwym - nie tylko z punktu widzenia prywatności, lecz także bezpieczeństwa.

Drugim problemem jest podatność połączonych pojazdów na cyberzagrożenia. Samochody wyposażone w stałą łączność z siecią i zdalnie aktualizowane oprogramowanie otwierają nową powierzchnię ryzyka - od ingerencji w systemy komfortu, przez zakłócenia działania czujników, aż po potencjalny wpływ na funkcjonowanie kluczowych systemów pojazdu.

Branża motoryzacyjna i instytucje publiczne coraz częściej traktują dziś samochody jako element infrastruktury cyfrowej, który - podobnie jak sieci energetyczne czy telekomunikacyjne - wymaga ochrony i nadzoru. Problem polega na tym, że tempo rozwoju technologii wyraźnie wyprzedza tempo tworzenia i egzekwowania przepisów.

W raporcie OSW szczególne miejsce zajmuje wątek chińskich producentów. Nie dlatego, że ich samochody są z definicji bardziej niebezpieczne, lecz dlatego, że Chiny traktują inteligentne pojazdy jako element bezpieczeństwa państwa - i regulują je znacznie ostrzej niż Europa.

Raport opisuje, że w Chinach dane generowane przez pojazdy - zwłaszcza dane geoprzestrzenne, obrazy z kamer oraz informacje o ruchu drogowym i infrastrukturze - podlegają ścisłej kontroli państwa, a firmy działające na rynku muszą liczyć się z ograniczeniami dotyczącymi ich przetwarzania i udostępniania.

Chińskie prawo nakłada na producentów obowiązki dotyczące danych uznanych przez regulatora za wrażliwe lub istotne. W praktyce obejmuje to m.in. dane geoprzestrzenne, obrazy z kamer oraz informacje o ruchu drogowym i infrastrukturze, które co do zasady muszą być przechowywane na serwerach zlokalizowanych w Chinach - również przez zagraniczne firmy działające na tamtejszym rynku.

Transfer takich danych poza granice Chin podlega kontroli regulatora i wymaga przejścia procedury oceny bezpieczeństwa, co znacząco ogranicza swobodę ich wykorzystywania w globalnych systemach informatycznych.

Przepisy przewidują także obowiązek współpracy firm z administracją publiczną w przypadku, gdy dane zostaną uznane za istotne z punktu widzenia bezpieczeństwa państwa. Według raportu Chiny uznają dane generowane przez samochody za potencjalnie wrażliwe - i właśnie dlatego tak restrykcyjnie je kontrolują, także w odniesieniu do zagranicznych producentów.

Na tle chińskiego podejścia Unia Europejska wypada znacznie bardziej liberalnie. Choć obowiązują przepisy dotyczące ochrony danych osobowych, nie zostały one zaprojektowane z myślą o samochodach jako mobilnych systemach masowego zbierania danych przestrzennych i środowiskowych.

W efekcie regulacje są rozproszone, a kontrola nad danymi generowanymi przez pojazdy w praktyce pozostaje po stronie producentów i operatorów technologicznych. Raport OSW wskazuje, że brak spójnych ram prawnych powoduje, iż Europa ma ograniczony wpływ na to, gdzie i w jaki sposób takie dane są przetwarzane.

Autorzy raportu OSW wskazują, że Europa wciąż ma czas, by zbudować własny model regulacyjny - pod warunkiem że potraktuje temat strategicznie. Nie formułują bezpośrednich rekomendacji politycznych, ale z ich analizy jasno wynika, że UE stoi przed problemem niedostosowania regulacji do nowej roli samochodu jako źródła danych.

Unia Europejska nie ma dziś realnych narzędzi, by systematycznie sprawdzać poziom cyberbezpieczeństwa inteligentnych samochodów i sposób, w jaki przetwarzają one dane. Brakuje obowiązkowych audytów i szczegółowych norm technicznych, przez co państwa członkowskie często nie są w stanie ocenić, czy zagrożenia wskazywane przez ekspertów faktycznie materializują się na ich terytorium. Autorzy raportu wskazują, że wprowadzenie unijnych mechanizmów certyfikacji bezpieczeństwa - zwłaszcza wobec producentów z państw trzecich - jest kluczowe nie tylko dla ochrony danych i cyberbezpieczeństwa, ale także dla cyfrowej suwerenności UE. Jeśli jednak wspólne regulacje okażą się politycznie niemożliwe, rozwiązaniem mogłaby być koalicja państw gotowych do wdrażania wyższych standardów, opartych na jednolitych wytycznych unijnych.

Warto podkreślić jedno: to nie jest problem wyłącznie chińskich samochodów. Każdy nowoczesny pojazd połączony z siecią generuje podobne ryzyka - niezależnie od kraju pochodzenia marki. Różnica polega na podejściu regulacyjnym i świadomości skali zagrożeń.

Nowoczesny samochód przestaje być wyłącznie środkiem transportu. Staje się elementem cyfrowego ekosystemu, który wpływa na prywatność, bezpieczeństwo i suwerenność danych. Europa dopiero zaczyna decydować, czy chce w tym ekosystemie być aktywnym regulatorem, czy jedynie użytkownikiem cudzych zasad.