W skrócie
- Sąd nakazał wypłatę 2,5 mln zł zadośćuczynienia, jednak egzekucja od więźnia bywa nieskuteczna, co stawia rodziny ofiar w trudnej sytuacji finansowej i prawnej.
- Polskie przepisy pozwalają sprawcy wypadku ubiegać się od ubezpieczyciela o zwrot kosztów zadośćuczynienia, które wcześniej musiał zapłacić ofiarom z własnego majątku.
- Eksperci wskazują, że prawo pozwala ubezpieczycielom wstrzymywać wypłaty odszkodowań, czekając na wynik długotrwałych postępowań sądowych przeciwko sprawcom wypadków.
- Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu, otwiera się w nowym oknie
Wyrok w sprawie Sebastiana M. i koszmarnego wypadku na autostradzie A1 ujawnił słabość polskiego wymiaru sprawiedliwości. Za spowodowanie tragedii, w której w strasznych okolicznościach zginęła trzyosobowa rodzina, kierowca BMW skazany został na 8 lat pozbawienia wolności. To maksymalny wyrok, jaki mógł usłyszeć sprawca takiego wypadku, ponieważ w momencie tragedii nie funkcjonowały jeszcze nowe przepisy pozwalające na surowsze karanie piratów drogowych w przypadku rażącego naruszenia kodeksu drogowego.
2,5 mln dla rodziny ofiar. Rodzina nie zobaczy tych pieniędzy?
Być może właśnie z tego powodu sąd nakazał Sebastianowi M. wypłacenie pięciu członkom rodziny ofiar zadośćuczynienia w wysokości po 500 tys. zł. W sumie sprawca tragedii na A1 musi więc zapłacić rodzinie zmarłych 2,5 mln zł. Kwota robi wrażenie, ale jej uzyskanie przez rodzinę ofiar wydaje się mało prawdopodobne. Dlaczego?
Problem w tym, że również w tej kwestii polskie przepisy pozostawiają wiele do życzenia. Wyrok sądu nie oznacza wcale, że pieniądze trafią wkrótce na konta rodziny ofiar wypadku. W praktyce uzyskanie takiej kwoty od sprawcy może być skrajnie trudne, a nawet jeśli ten zapłaci pokrzywdzonym, może odzyskać sporą część zasądzonej sumy od zakładu ubezpieczeniowego.
Samo orzeczenie obowiązku zapłaty wobec sprawcy nie gwarantuje, że będzie on dysponował majątkiem pozwalającym na wykonanie zobowiązania. Egzekucja od osoby odbywającej wieloletnią karę pozbawienia wolności może okazać się długotrwała i nieskuteczna
Ekspert wskazuje też na kolejny problem. Bliscy mogą wprawdzie dochodzić roszczeń bezpośrednio od ubezpieczyciela z OC posiadacza pojazdu, ale w praktyce może powstać spór o to, czy i w jakiej wysokości ubezpieczyciel odpowiada za świadczenia orzeczone w postępowaniu karnym. W praktyce oznacza to, że pieniądze przez długi czas mogą nie trafić na konto pokrzywdzonych, a ostateczna kwota zadośćuczynienia może być sporo niższa.
Rodzina ofiar na łasce sprawcy. Ubezpieczyciel odda mu pieniądze?
Janusz Popiel nazywa przepisy o zadośćuczynieniu "fikcją dolegliwości karnej". I zwraca uwagę, że polskie prawo w praktyce przyczynia się do kolejnych traum dla rodzin ofiar wypadków. Zasądzenie zadośćuczynienia często oznacza bowiem dla poszkodowanych widmo wieloletnich sporów sądowych np. z zakładem ubezpieczeniowym. Dlaczego?
W takich przypadkach możliwych jest kilka scenariuszy. Najbardziej optymistyczny zakłada, że sprawca wypadku dysponuje stosownym majątkiem i wypłaca zadośćuczynienie lub - na mocy wyroku sądu - zaspokojeniem roszczeń zajmuje się komornik. W takim przypadku pojawia się jednak pewien absurd. Sprawca wypadku, co potwierdzają liczne orzeczenia sądów, może wystąpić do zakładu ubezpieczeniowego o zwrot poniesionych kosztów!
Jak tłumaczy prezes Stowarzyszenia Pomocy Poszkodowanym w Wypadkach i Kolizjach Drogowych "Alter Ego", w uchwale z 13 lipca 2011 r., sygn. III CZP 31/11, Sąd Najwyższy przyjął, że sprawca wypadku komunikacyjnego, wobec którego orzeczono obowiązek naprawienia szkody na podstawie art. 46 § 1 k.k., może domagać się od ubezpieczyciela OC zwrotu świadczenia zapłaconego pokrzywdzonemu.
Znalazło to odzwierciedlenie w licznych wyrokach. Przykładowo, w sprawie Sądu Rejonowego w Słupsku (sygn. I C 1339/16, zakończonej wyrokiem z 15 marca 2017 roku), sąd zasądził od ubezpieczyciela na rzecz sprawcy 15 tys. zł zapłaconych w wykonaniu orzeczenia karnego. Z kolei Sąd Rejonowy w Ostrzeszowie w sprawie I C 55/20, zakończonej wyrokiem z 15 lipca 2020 roku, zasądził zwrot nawiązek w łącznej kwocie 42 tys. zł.
W praktyce może zatem dojść do sytuacji, w której sprawca zapłaci pokrzywdzonym, a następnie odzyska od ubezpieczyciela całość lub część świadczenia. Ekonomiczny ciężar wypłaty może wówczas ostatecznie spocząć na ubezpieczycielu, mimo że pierwotnie obowiązek zapłaty orzeczono wobec sprawcy
Regres ubezpieczenia a wypadek na A1
Pojawia się oczywiście pytanie, dlaczego Sebastian M. ma szanse na odzyskanie od ubezpieczyciela pieniędzy z odszkodowania, jakie to on ma zapłacić rodzinie ofiar w wypadku na A1. Otóż aby chronić poszkodowanych w wypadkach ubezpieczenie OC obejmuje zdarzenia związane nawet z rażącym naruszeniem przepisów. Ubezpieczyciel może wprawdzie dochodzić od sprawcy zdarzenia zwrotu kosztów w ramach tzw. regresu, ale wyłącznie w sytuacjach ściśle określonych w ustawie o ubezpieczeniach obowiązkowych. Prawo regresu przysługuje firmie ubezpieczeniowej w sytuacjach, gdy sprawca:
- spowodował szkodę umyślnie,
- prowadził po alkoholu lub narkotykach,
- prowadził bez wymaganych uprawnień,
- wszedł w posiadanie pojazdu wskutek przestępstwa (np. kradzieży),
- uciekł z miejsca zdarzenia
Żadna z tych przesłanek nie zaistniała w czasie wypadku na A1. Sebastian M. nie spowodował wypadku umyślnie, nie był pod wpływem alkoholu, nie miał sądowego zakazu prowadzenia ani nie zbiegł z miejsca zdarzenia. Zgodnie z polskimi przepisami finansowa odpowiedzialność za skutki wypadku spada więc również na ubezpieczyciela.
Czarny scenariusz dla rodzin ofiar. Trauma nigdy się nie skończy?
Sytuacja, gdy Sebastian M. wypłaca zadośćuczynienie i występuje do zakładu ubezpieczeniowego o zwrot poniesionych kosztów to jednak stosunkowo optymistyczny scenariusz, przynajmniej z punktu widzenia rodzin ofiar. Całkiem prawdopodobne, że majątek sprawcy nie pozwoli na pokrycie zasądzonych kwot, lub sprawca zdecyduje się wypłacać je w niewielkich sumach - np. po tysiąc złotych miesięcznie.
Wówczas rodzina ofiar będzie mogła wystąpić o wypłatę bezpośrednio do ubezpieczyciela. Tutaj jednak pojawiają się kolejne problemy. W podobnych sprawach (wypadki śmiertelne) zadośćuczynienia są z reguły dużo niższe, co daje zakładowi ubezpieczeniowemu podstawę do kolejnego procesu cywilnego - w tym przypadku z rodziną ofiar.
Jeżeli sprawca nie zapłaci, bliscy mogą być zmuszeni do dalszego dochodzenia roszczeń. Ostatecznie uzyskana od ubezpieczyciela kwota może być niższa od zasądzonej w procesie karnym, a spór może trwać latami. Jeżeli sprawca zapłaci część świadczenia, konieczne będzie również uwzględnienie dokonanej już kompensacji, aby nie doszło do podwójnego zaspokojenia tej samej krzywdy
Prawo w Polsce do zmiany? Dziś przepisy są dziurawe
Popiel nie ma wątpliwości, że wymienione problemy wynikają ze słabości polskich przepisów. Ekspert wskazuje, że w szczególności dotyczy to terminów likwidacji szkód osobowych. Obecny zapis art. 14 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK - "...chyba że ustalenie odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń albo wysokości odszkodowania zależy od toczącego się postępowania karnego lub cywilnego." - pozwala ubezpieczycielom na bierne oczekiwanie na wynik takiego postępowania. A to może trwać latami.
W opinii Popiela taki zapis powinien zostać bezwzględnie wykreślony z ustawy. Potrzebne są również jasne przepisy, które zapewnią "większą spójność między postępowaniem karnym a cywilnym" lub rozdzielą funkcję represyjną od kompensacyjnej. Przekonuje też, że Stowarzyszenie "Alter Ego" podjęło już prace nad propozycjami zmian legislacyjnych.
Chodzi o to, by dla bliskich ofiar procesy nie kończyły się na uzyskaniu korzystnego wyroku, lecz prowadziły do rzeczywistej i sprawnej kompensacji doznanej krzywdy. Sprawiedliwość, nie tyko w sprawach wypadków drogowych, powinna być mierzona krzywdą i prawami ich ofiar
Warto dodać, że stosowne zapisy poprawiające sytuację prawną ofiar wypadków były już rozpatrywane. W 2022 roku Sejm zajmował się projektem senackiej ustawy o zmianie ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych oraz ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
Po burzliwych pracach w Komisji Finansów Publicznych projekt w grudniu 2022 roku został de facto zablokowany i skierowany do ponownego rozpatrzenia, po czym nie nadano mu już dalszego biegu aż do końca kadencji parlamentu w 2023 roku. Ówczesny rząd Mateusza Morawieckiego nie popierał kierunku proponowanych wówczas zmian.











